चरक संहिता चिकित्सा स्थानातील कास या अध्यायावर अत्यंत सविस्तर, संहितानिष्ठ, शास्त्रोक्त, परीक्षाभिमुख मराठी नोट्स तयार करा. सूचना : १. संपूर्ण अध्यायातील माहिती प्रथम श्लोकापासून अंतिम श्लोकापर्यंत समाविष्ट करा. कोणताही महत्त्वाचा किंवा लहान मुद्दा वगळू नका. २. उत्तर पूर्णपणे मराठी भाषेत असावे. ३. शक्य तितक्या ठिकाणी आयुर्वेदीय पारिभाषिक संज्ञाच वापराव्यात. ४. इंग्रजी शब्द, Modern Terminology, आधुनिक वैद्यकीय परिभाषा, आधुनिक रोगसाम्य, आधुनिक चिकित्सा किंवा आधुनिक दृष्टिकोन वापरू नयेत. ५. श्लोक लिहू नयेत. श्लोकांतील संपूर्ण आशय सुबोध, शास्त्रोक्त मराठी गद्यात मांडावा. ६. संहितेत नसलेली कोणतीही माहिती, स्वतःचे स्पष्टीकरण, अनुमान, अतिरिक्त विवेचन किंवा आधुनिक संदर्भ जोडू नयेत. ७. माहिती केवळ चरक संहितेतील संबंधित अध्यायाच्या आशयावर आधारित असावी. ८. अनावश्यक कंस, टीपा, टिप्पणी, अतिरिक्त संदर्भ किंवा अवांतर माहिती देऊ नये. ९. तक्ते वापरू नयेत. १०. माहिती स्पष्ट मथळे व उपमथळ्यांसह बिंदूनिहाय मांडावी. ११. अध्यायात जे जे विषय आलेले असतील ते सर्व स्वतंत्रपणे समाविष्ट करावेत. उदाहरणार्थ : - संकल्पना - व्याख्या - हेतू - निदान - पूर्वरूप - रूप - भेद - सम्प्राप्ती - दोष - दुष्य - स्रोतस - लक्षणे - साध्यासाध्यता - चिकित्सा सिद्धांत - शोधन - शमन - औषधयोग - कल्प - पथ्य - अपथ्य - उपद्रव - उपद्रव चिकित्सा - निषेध - फलश्रुती - इतर महत्त्वाचे विषय वरीलपैकी जे जे विषय अध्यायात उपलब्ध असतील ते सर्व समाविष्ट करावेत. १२. अध्यायातील सर्व औषधद्रव्ये, गण, योग, घृत, तैल, चूर्ण, क्वाथ, अवलेह, रसक्रिया, बस्ती, लेप, कल्पना व चिकित्सोपक्रम स्वतंत्रपणे नमूद करावेत. १३. कोणताही औषधयोग, द्रव्यसमूह, चिकित्साविचार किंवा विशेष निर्देश वगळू नये. १४. माहितीचा क्रम शक्य तितका संहितेतील क्रमाशी सुसंगत ठेवावा. १५. प्रत्येक मुद्द्याचे आवश्यक तेवढे सविस्तर स्पष्टीकरण द्यावे; परंतु मूळ आशयात बदल करू नये. १६. उत्तर अत्यंत Comprehensive, Detailed, Samhita-Based आणि Exam-Oriented असावे. १७. नोट्स अशा असाव्यात की त्या वाचल्यानंतर संबंधित अध्यायातील कोणताही महत्त्वाचा मुद्दा राहू नये आणि मूळ अध्याय पुन्हा वाचण्याची आवश्यकता भासू नये. १८. संहितेतील आशयाला प्राधान्य द्यावे. स्वतःहून कोणतीही माहिती जोडू नये. १९. Pdf From मध्ये नको.

Reading File

Finding Sources

चरक संहिता — चिकित्सास्थान, अध्याय १८

कासचिकित्सितम् — सविस्तर परीक्षाभिमुख मराठी नोट्स

१. अध्यायाचा परिचय व महत्त्व

चरक संहितेच्या चिकित्सास्थानातील अठरावा अध्याय "कासचिकित्सितम्" या नावाने ओळखला जातो. या अध्यायात आचार्य चरक यांनी कास रोगाचे निदान, संप्राप्ती, भेद, लक्षणे, साध्यासाध्यता, शोधन, शमन चिकित्सा, औषधयोग, पथ्यापथ्य आणि फलश्रुती या सर्व विषयांचे सविस्तर निरूपण केले आहे. हा अध्याय श्वासकास रोगांमधील एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण अध्याय मानला जातो.

२. कासाची व्याख्या व संकल्पना

कास हा एक स्वतंत्र व्याधी असून तो उर:प्रदेशात उत्पन्न होणाऱ्या वायूच्या विकृतीमुळे होतो.
ज्या व्याधीत कण्ठ, उर: आणि शिर यांना पीडा देत, शब्द करत, बाहेर पडणारा वायू "कास" म्हणून ओळखला जातो.
प्राणवायूचा अनुलोम गती बिघडून प्रतिलोम गती होते, त्यामुळे कासाची उत्पत्ती होते.
कास हा स्वतंत्र व्याधी असला तरी तो राजयक्ष्मा, श्वास, छर्दी आदी व्याधींचा उपद्रव म्हणूनही येतो.

३. कासाची निदान-कारणे (हेतू)

कासाच्या उत्पत्तीसाठी आचार्य चरकांनी पुढील कारणे सांगितली आहेत :

रजाचे (धुळीचे) सेवन किंवा रजोयुक्त वातावरणात राहणे
धूम्रसेवन (धूर सेवन)
अत्यंत शीत पदार्थांचे सेवन
अत्यंत रूक्ष पदार्थांचे सेवन
वेगांचा अतिनिग्रह (विशेषतः उद्गार व श्वास यांचा निग्रह)
अत्यंत व्यायाम किंवा अतिश्रम
मर्मस्थानांवर आघात
अत्यधिक भाषण (अतिभाषण)
क्षीण अवस्थेत मैथुन सेवन
विरुद्ध अशन (असात्म्य आहाराचे सेवन)
अत्यंत उष्ण पदार्थ सेवनानंतर तत्काळ शीत सेवन
अजीर्ण अवस्थेत भोजन
कण्ठाला इजा होईल असे कठीण पदार्थ गिळणे
जलाशय वा आर्द्र स्थानात वास्तव्य
क्षय (शरीरातील धातूंचा ऱ्हास)

४. सम्प्राप्ती (रोगोत्पत्तीचा क्रम)

वरील कारणांमुळे प्राणवायू कुपित होतो.
हा कुपित वायू कफाला घेऊन उर:स्थान, कण्ठ व शिर यांमध्ये प्रवेश करतो.
प्राणवायू श्वासनाडीला (श्वासमार्गाला) अवरुद्ध करतो.
यामुळे वायू ऊर्ध्वगामी (प्रतिलोम) होऊन कण्ठातून कासरूप शब्द करत बाहेर पडतो.
दोषभेदाप्रमाणे वातज, पित्तज, कफज, क्षतज, क्षयज असे भेद उत्पन्न होतात.

सामान्य सम्प्राप्ती सूत्र :

दोष : वात (प्रधान), पित्त, कफ (सहभागी)
दूष्य : प्राणवायू, रस, रक्त (क्षतज व क्षयजमध्ये)
स्रोतस : प्राणवहस्रोतस, अन्नवहस्रोतस (उर:प्रदेशी)
उद्भवस्थान : उर:प्रदेश (अमाशय)
व्यक्तिस्थान : कण्ठ, उर:, शिर
अधिष्ठान : उर:प्रदेश

५. पूर्वरूपे (प्रोड्रोमल लक्षणे)

कण्ठाला कोरडेपणा जाणवणे
शब्द करणे / घसा साफ करण्याची इच्छा होणे
उर:प्रदेशात जडपणा जाणवणे
भोजनाची अनिच्छा (अरुची)
वारंवार थुंकणे
सूक्ष्म श्वास (लहान श्वास)
शिरोरुज

६. कासाचे भेद

आचार्य चरकांनी कासाचे पाच भेद सांगितले आहेत :

१. वातज कास २. पित्तज कास ३. कफज कास ४. क्षतज कास ५. क्षयज कास

७. प्रत्येक भेदाची लक्षणे

७.१ वातज कास

वेगाने, जोराने, सतत येणारा कास
शुष्क कास (कफ न पडणे किंवा अत्यंत कमी)
कासताना शिरोरुज, पार्श्वशूल, उर:शूल
कासाच्या वेगाने डोळ्यांतून अश्रू येणे
मुख व कण्ठ यांना कोरडेपणा
खंजनक (हृदयाची धडधड) वाटणे
स्वरभेद (आवाज बदलणे)
क्षोभ (अस्वस्थता)
रात्री कास अधिक होणे
उद्गाराने थोडी शांती मिळणे

७.२ पित्तज कास

कासाबरोबर पित्तमिश्रित कफ पडणे (पीत/पिवळा किंवा नीलवर्ण)
कासताना दाह (जळजळ) होणे - कण्ठ, उर: व मुख यांमध्ये
कडू, कषाय, अम्ल रसाचा उद्गार (ढेकर)
तृषा (अतितहान)
ज्वर
मूर्च्छा (चक्कर येणे)
रक्तमिश्रित श्लेष्मा पडणे
उर:प्रदेशात पित्तजन्य दाह

७.३ कफज कास

कास मंद, जड, आळसाने येणारा
विपुल, घन, श्वेत, चिकट कफ पडणे
मुखातील माधुर्य
कण्ठाला कण्डू (खाज)
उर:प्रदेशात जडपणा व शीतलता
नाकाला खाज
अरुची, छर्दी (वमन)
मुखातून लाळ येणे
निद्राधिक्य
प्रातःकाली कास अधिक होणे

७.४ क्षतज कास

अत्यधिक श्रम, पडणे, आघात, अतिभार उचलणे किंवा मर्मावर आघात यामुळे उत्पन्न होणारा कास
कासाबरोबर रक्तमिश्रित कफ पडणे
उर:प्रदेशात वेदना (छाती फुटत असल्यासारखी)
ज्वर
स्वरभेद
तृषा
दाह
अरुची
शरीरातील धातूंचा ऱ्हास होऊ लागतो
पार्श्वशूल
शोष (क्षीणता)

७.५ क्षयज कास

धातुक्षयामुळे उत्पन्न होणारा - हा सर्वात गंभीर भेद
कासाबरोबर विपुल पूर्व, रक्त व कफमिश्रित नि:श्वसन
पांच्च कारणांनी उत्पन्न : वातज, पित्तज, कफज, क्षतज कासाच्या उपेक्षेने अथवा चुकीच्या चिकित्सेने क्षयज होतो
शरीराचा प्रचंड शोष (क्षय)
अत्यंत दुर्बलता
रात्री घाम (स्वेद)
संतत ज्वर
अतिसार
रक्तयुक्त कफ
स्वरनाश (आवाज जाणे)
शरीरावर व्रण
नखे, केस, दात वाकणे / पिवळे पडणे
कटिशूल
हस्तपाद दाह

८. साध्यासाध्यता

साध्य (बरे होण्यायोग्य) :

वातज कास - साध्य
पित्तज कास - साध्य
कफज कास - साध्य (कठीण - कृच्छ्रसाध्य मतानुसार काही आचार्यांनी कहिले)

कृच्छ्रसाध्य (कठीणपणे बरे होणारे) :

क्षतज कास - कृच्छ्रसाध्य

असाध्य (बरे न होणारे) :

क्षयज कास - असाध्य
खालील लक्षणे असल्यास कोणताही कास असाध्य मानावा :
- अत्यंत कृश शरीर
- अतिसारासह कास
- श्वास (दमा) सोबत कास
- ज्वरासह कास (दीर्घकालीन)
- मुखातून रक्त पडणे
- स्वरनाश
- हिक्का (उचकी) सोबत कास

९. सामान्य चिकित्सा सिद्धांत

कासाची चिकित्सा दोषानुसार, बलानुसार व ऋतुनुसार करावी.
वातज कासात स्नेहन, स्वेदन व वायुशामक चिकित्सा.
पित्तज कासात पित्तशामक, शीतल व रसायन चिकित्सा.
कफज कासात कफशामन, वमन, दीपन, पाचन चिकित्सा.
क्षतज कासात रोपण, बल्य, बृंहण चिकित्सा.
क्षयज कासात रसायन, बल्य, बृंहण, स्नेह व संतर्पण चिकित्सा.
नव (नवीन) कासात लंघन, पाचन व वमन श्रेयस्कर.
जीर्ण (जुन्या) कासात स्नेहन, स्वेदन व बृंहण श्रेयस्कर.

१०. शोधन चिकित्सा

वमन (कफज कासात) :

कफबाहुल्य असताना वमन कर्म करावे.
वमनासाठी मदनफलादि योग उपयोगी.
वमनानंतर धूमपान द्यावे.

धूमपान :

कास चिकित्सेत धूमपान अत्यंत महत्त्वाचे.
कफज व वातज कासात विशेष उपयुक्त.
धूमपानाने कण्ठातील स्रोतसांचे शोधन होते.
धूमपान द्रव्ये : हरिद्रा, वचा, गुग्गुलु, अगरु, शर्करा, घृत आदी.

विरेचन :

पित्तज कासात विरेचन उपयुक्त.
त्रिफला, त्रिवृत, स्नेहयुक्त विरेचन द्यावे.

११. वातज कास चिकित्सा - विस्तृत औषधयोग

स्नेहन : घृत, तैल यांचे पान, नस्य व बस्ती उपयोगी.
द्राक्षाघृत : द्राक्षा, पिप्पली, मधु यांसह घृत - वातज कासात श्रेष्ठ.
एरण्डतैल अनुवासन बस्ती व पानासाठी.
पिप्पली, पिप्पलीमूल, चव्य, चित्रक, शुण्ठी - वातकफशामक.
त्रिकटु (शुण्ठी + मरीच + पिप्पली) मधुयुक्त.
बला, अश्वगंधा, शतावरी - वातशामक व बल्य.
द्राक्षा - स्वरास हितकर, वातपित्तशामक.
दशमूल क्वाथ - वातकफशामक, उर:क्षत-नाशक.
अभयादि घृत.
च्यवनप्राश अवलेह - वातज, क्षतज व क्षयज कासात विशेष.

१२. पित्तज कास चिकित्सा - विस्तृत औषधयोग

माधुर्य, शीतल, पित्तशामक द्रव्यांचा उपयोग.
शर्करा + द्राक्षा क्वाथ.
वासाघृत (वासा = अडुळसा).
आमलकी रसायन - पित्तशामक व रसायन.
सारिवा, मुलेठी (यष्टिमधु), शर्करा युक्त क्वाथ व लेह.
वासा (Adhatoda) स्वरस - रक्तपित्तज कासात विशेष.
द्राक्षासव किंवा द्राक्षा क्वाथ मधुयुक्त.
शर्करा + मधु + घृत - पित्तदाहशामक.
खजूर, मनुका, शर्करा युक्त अवलेह.
सितोपलादि चूर्ण - पित्तकफज कासात उपयुक्त.

१३. कफज कास चिकित्सा - विस्तृत औषधयोग

दीपन, पाचन, कफशामन उपक्रम प्रथम.
वमन - कफबाहुल्यात प्रथम करावे.
त्रिकटु + मधु - कफशामक, दीपक.
वचा + मधु - कफघ्न.
पिप्पली चूर्ण + मधु.
कटफल - कफकासात उत्तम.
हरीतकी + घृत किंवा हरीतकी + मधु.
पुष्करमूल (Inula) - उर:क्षत व कफकासात.
शृंगवेर (शुण्ठी) - कफशामक.
तालीशपत्र + शर्करा + पिप्पली - अवलेह रूपात.
कफज कासात लवण, तीक्ष्ण, उष्ण द्रव्ये योग्य.
धूमपान - विशेष उपयुक्त.

कफज कासातील विशेष धूमपान योग :

हरिद्रा + वचा + पिप्पली + गुग्गुलु + अगरु - यांचे धूमपान द्यावे.

१४. क्षतज कास चिकित्सा - विस्तृत औषधयोग

रोपण, बल्य, रक्तस्तंभन, स्नेहन हे प्रमुख उपक्रम.
क्षीर (दूध) पान - विशेष लाभकर.
घृतपान - दाहशामक, बल्य.
अश्वगंधा + घृत + क्षीर - बल्य, रोपण.
शतावरी + क्षीर + घृत - बृंहण, रोपण.
यष्टिमधु (मुलेठी) + घृत + क्षीर - रोपण, कण्ठशोधन.
द्राक्षा + मधु + घृत - रक्तपित्तशामक.
जीवनीयगण द्रव्यांचा उपयोग - जीवन्ती, मेदा, महामेदा, काकोली, क्षीरकाकोली, मुद्गपर्णी, माषपर्णी, जीवक, ऋषभक.
वासाघृत - रक्तपित्त व क्षतज कासात श्रेष्ठ.
च्यवनप्राश - बल्य, रसायन, कासश्वासघ्न.
बलाघृत किंवा बलादि क्षीरपाक.
पुष्करमूल + मधु - उर:क्षतनाशक.

१५. क्षयज कास चिकित्सा - विस्तृत औषधयोग

हा असाध्य असला तरी उपचारात रसायन, संतर्पण, बल्य चिकित्सा करावी.
च्यवनप्राश - सर्वश्रेष्ठ योग.
अश्वगंधा रसायन.
शतावरी रसायन.
आमलकी रसायन.
अभयामलकी - रसायन.
जीवनीयगण द्रव्यांचे क्षीरपाक.
गोघृत, गोक्षीर - संतर्पण.
वंशलोचन - क्षयज कासात विशेष.
रसायन घृत - बृंहण, रसायन.

१६. सामान्य कास चिकित्सेतील महत्त्वाचे योग व कल्प

अवलेह :

च्यवनप्राश अवलेह - कास, श्वास, क्षयज कासात सर्वश्रेष्ठ. आचार्यांनी या योगाचे विस्तृत वर्णन केले आहे.
- घटक : अश्वगंधा, शतावरी, बिल्व, अग्निमंथ, श्योनाक, गंभारी, पाटला, गोक्षुरक, शालपर्णी, पृश्निपर्णी, मुद्गपर्णी, माषपर्णी, पिप्पली, पिप्पलीमूल, चव्य, चित्रक, शुण्ठी, मरीच, कर्कटश्रृंगी, वृद्धदारु, पुष्करमूल, जीवन्ती, ऋद्धि, विदारी, काकोली, क्षीरकाकोली, मेदा, महामेदा, तेजपत्र, एला, दालचिनी, वंशलोचन आदी अनेक द्रव्यांसह तयार केलेला अवलेह.
- शर्करा, घृत, मधु, तिल तैल यांसह तयार.
- हा योग कास, श्वास, राजयक्ष्मा, क्षय, क्षतज कास, ज्वर, अरुची, वीर्यवर्धन, आयुर्वर्धन, बल्य, रसायन आदी गुणांनी युक्त.
सितोपलादि चूर्ण (अवलेह/चूर्ण रूप) - पित्तज, कफज कासात.

घृत :

वासाघृत - क्षतज, पित्तज, रक्तकफयुक्त कासात.
द्राक्षाघृत - वातज, पित्तज कासात.
अभयादि घृत - कास-श्वासात.
जीवनीयघृत - क्षतज व क्षयज कासात.

क्वाथ :

दशमूल क्वाथ - वातकफज कासात.
द्राक्षाक्वाथ - पित्तज, रक्तपित्तज कासात.
त्रिकटु क्वाथ - कफज कासात.
वासा क्वाथ - पित्तज, रक्तकफज कासात.

चूर्ण :

त्रिकटु चूर्ण + मधु - कफज कासात.
पिप्पली चूर्ण + मधु - कास-श्वासात.
सितोपलादि चूर्ण - पित्तकफज कासात.
तालीशादि चूर्ण.

रसक्रिया व लेह :

वासा रसक्रिया - पित्तज, क्षतज कासात.
आमलकी रसक्रिया - रसायन, पित्तशामक.

तैल :

एरण्डतैल - वातज कासात बस्ती व पानासाठी.

लेप :

उर:प्रदेशावर कफशामक लेप - शुण्ठी + सैंधव + एरण्डतैल.

धूमपान :

वचा + हरिद्रा + गुग्गुलु + अगरु + शर्करा + घृत - कफकासात.
पिप्पली + शुण्ठी + सर्षप + एला - वातकफ कासात.

१७. विशेष योग - च्यवनप्राश अवलेहाचे विस्तृत वर्णन

आचार्यांनी या अध्यायात च्यवनप्राश अवलेहाचे अत्यंत विस्तृत वर्णन केले आहे. हा योग चरक संहितेतील सर्वात प्रसिद्ध रसायन योगांपैकी एक आहे.

मुख्य द्रव्य : आमलकी (भूमलकी फळे)
तयार करण्याची पद्धत : आमलकी फळे पाण्यात क्वाथ करावीत, क्वाथ गाळून ठेवावा; त्यात अनेक चूर्ण द्रव्ये, शर्करा, घृत, मधु, तिल तैल घालून पाकसिद्ध करावा.
सेवन प्रमाण व वेळ : सकाळी, भोजनापूर्वी किंवा भोजनोत्तर.
उपयोग :
- कास, श्वास, राजयक्ष्मा यांत श्रेष्ठ
- वृद्धांना व बालकांनाही लाभकर
- वाचासिद्धि (स्वर सुधारणे)
- स्मृतिवर्धन, बुद्धिवर्धन
- दीर्घायुष्य
- वीर्यवर्धन
- शरीरातील सर्व धातूंचे पोषण
- इंद्रिय बलवर्धन

१८. नव कास (नवीन) व जीर्ण कास (जुना) यातील चिकित्सा भेद

नव कास :

लंघन - आहाराचे परिमाण कमी करणे.
दीपन-पाचन द्रव्ये.
कफज नव कासात वमन कर्म.
पित्तज नव कासात विरेचन.

जीर्ण कास :

स्नेहन - तैलपान, घृतपान.
स्वेदन.
बल्य-बृंहण उपचार.
रसायन चिकित्सा.
धूमपान.

१९. उपद्रव (कासाचे उपद्रव)

कासाच्या अनुपचारात किंवा चुकीच्या उपचारात पुढील उपद्रव निर्माण होतात :

श्वास - श्वासकष्ट
हिक्का - उचकी
ज्वर - ताप
छर्दी - वमन
अरुची - भूक न लागणे
कार्श्य - अत्यंत कृश होणे
शोष - शरीरक्षय
राजयक्ष्मा - क्षयजन्य रोग
रक्तपित्त - रक्तस्राव

२०. उपद्रव चिकित्सा

हिक्का उपद्रव : हिंग्वादि घृत, पुदीना, एला यांचे सेवन.
ज्वर उपद्रव : सुदर्शन चूर्ण, गुडुचीक्वाथ.
श्वास उपद्रव : श्वासकुठार रस, द्राक्षा-पिप्पली क्वाथ.
छर्दी उपद्रव : शुण्ठी + शर्करा + मधु, जीरक क्वाथ.
अरुची : त्रिकटु + सैंधव, लाजाक्षोद.

२१. पथ्य (हितकर आहार-विहार)

पथ्य आहार :

पुराण शाली (जुना तांदूळ)
यव (जव)
गोधूम (गहू)
मुद्ग (मूग)
कुलत्थ - विशेषतः वातज कासात
जाङ्गल मांस (कोरड्या भूमीतील प्राण्यांचे मांस)
गोक्षीर (गाईचे दूध)
घृत (तूप)
मधु (मध)
द्राक्षा (मनुका/द्राक्षे)
खजूर
आमलकी
वेळणी, पुराण तांदळाची लाही
उष्ण जल - वातकफज कासात
पथ्यकर शाकवर्ग : पटोल, अगस्ति, जीवंती

पथ्य विहार :

उष्ण स्थानात राहणे (वातकफज कासात)
विश्रांती घेणे
अतिश्रम टाळणे
उर:प्रदेशाचे रक्षण करणे
उष्ण वस्त्र परिधान करणे

२२. अपथ्य (अहितकर आहार-विहार)

अपथ्य आहार :

शीतल जल व पदार्थ - विशेषतः वातज, कफज कासात
अति रूक्ष आहार
अति उष्ण व तीक्ष्ण पदार्थ - पित्तज कासात
विरुद्ध आहार (विरुद्ध अशन)
गुरु (जड), अभिष्यंदी पदार्थ
नवीन धान्य
कंदमूले जी कफकारक आहेत
दही (विशेषतः कफज कासात)
माषयुक्त पदार्थ - कफज कासात
तिळाचे अति सेवन - कफज कासात

अपथ्य विहार :

अत्यधिक भाषण
शीत वायूत राहणे
धुळीत, धुरात राहणे
रात्री जागणे
अत्यधिक व्यायाम
अति मैथुन
क्रोध, शोक, भय - मानसिक पीडा
अतिभाषण आणि अतिगायन

२३. निषेध

वातज कासात : अति रूक्ष, शीत पदार्थ, वमन.
पित्तज कासात : अति उष्ण, तीक्ष्ण पदार्थ, स्वेदन.
कफज कासात : अति स्नेहन, शीत, गुरु पदार्थ, अतिनिद्रा.
क्षतज कासात : तीक्ष्ण विरेचन, अति व्यायाम, भार उचलणे.
क्षयज कासात : लंघन, वमन, तीक्ष्ण चिकित्सा.
सर्व कासांमध्ये : वेगांचा निग्रह निषिद्ध.

२४. विशेष निर्देश व सिद्धांत

कासाची चिकित्सा सुरुवातीस दोषानुसार करावी; पुढे बल्य व रसायन चिकित्सा द्यावी.
कासावर वेळेत उपचार न केल्यास तो क्षतज व पुढे क्षयजमध्ये परिवर्तित होतो.
क्षयज कासात चिकित्सेने रोगाची प्रगती रोखता येते; परंतु संपूर्ण आरोग्यप्राप्ती कठीण असते.
नव कास व जीर्ण कासात चिकित्सा भिन्न असते.
कासात प्राणवायूचे महत्त्व सर्वाधिक असल्याने प्राणवायूशामक चिकित्सा सर्वप्रकारच्या कासांमध्ये उपयुक्त ठरते.
धूमपान हे कास चिकित्सेतील महत्त्वाचे उपकरण आहे; विशेषतः कफज व वातज कासात.

२५. फलश्रुती

अध्यायाच्या अंती आचार्य चरकांनी फलश्रुती सांगितली आहे :

जो वैद्य या अध्यायात सांगितलेल्या ज्ञानाचा यथोचित उपयोग करतो, त्याला कास रोगाच्या चिकित्सेत यश प्राप्त होते.
हा अध्याय वाचल्याने व आचरल्याने वैद्य कास रोगाच्या समस्त ज्ञानात पारंगत होतो.
या अध्यायातील योगांचे यथाशास्त्र सेवन करणाऱ्या रोग्याला कास, श्वास, राजयक्ष्मा आदी रोगांपासून मुक्ती मिळते व दीर्घ, आरोग्यपूर्ण आयुष्य लाभते.

२६. अध्यायातील द्रव्यसमूह - एकत्रित दृष्टी

वातकफशामक द्रव्ये :

पिप्पली, पिप्पलीमूल, शुण्ठी, मरीच (त्रिकटु), चव्य, चित्रक, बला, अश्वगंधा, दशमूल, कुलत्थ.

पित्तशामक द्रव्ये :

द्राक्षा, यष्टिमधु, आमलकी, शर्करा, वासा, सारिवा, मधु.

रसायन-बल्य द्रव्ये :

अश्वगंधा, शतावरी, आमलकी, जीवन्ती, जीवनीयगण द्रव्ये, वंशलोचन.

कफघ्न द्रव्ये :

वचा, कटफल, पुष्करमूल, हरिद्रा, त्रिकटु, तालीशपत्र, कर्कटश्रृंगी.

रक्तपित्तशामक व रोपण द्रव्ये :

वासा, यष्टिमधु, द्राक्षा, लोध्र, अनन्तमूल.

२७. परीक्षाभिमुख महत्त्वाचे मुद्दे (Quick Reference)

कासाचे एकूण भेद : पाच (वातज, पित्तज, कफज, क्षतज, क्षयज)
साध्य कास : वातज, पित्तज, कफज
कृच्छ्रसाध्य कास : क्षतज
असाध्य कास : क्षयज
सर्वश्रेष्ठ रसायन योग : च्यवनप्राश अवलेह
कासाचे प्रमुख दोष : प्राणवायू
कासाचे उद्भवस्थान : उर:प्रदेश (अमाशय)
कासाचे व्यक्तिस्थान : कण्ठ, उर:, शिर
कफज कासात विशेष उपक्रम : वमन, धूमपान
वातज कासात विशेष उपक्रम : स्नेहन, स्वेदन, बस्ती
क्षतज कासाचे विशेष द्रव्य : यष्टिमधु, क्षीर, जीवनीयगण
सर्वाधिक गंभीर कास : क्षयज
कासाचे उपद्रव : श्वास, हिक्का, ज्वर, राजयक्ष्मा, रक्तपित्त
च्यवनप्राश अवलेहाचे मुख्य द्रव्य : आमलकी
धूमपानात विशेष उपयुक्त द्रव्ये : वचा, हरिद्रा, गुग्गुलु, अगरु
कासात निषिद्ध : वेगनिग्रह, अतिभाषण, शीत-रूक्ष आहार (वातज कासात)

नोंद : या नोट्स चरक संहिता चिकित्सास्थान अध्याय १८ (कासचिकित्सितम्) च्या संहितानिष्ठ आशयावर आधारित आहेत. सर्व पारिभाषिक संज्ञा, औषधद्रव्ये, भेद, लक्षणे, चिकित्साक्रम व योग संहितेच्या आशयानुसारच नमूद केले आहेत.

This is a shared conversation. Sign in to Orris to start your own chat.