Hi there! How can I help you today?

चरक संहिता चिकित्सा स्थानातील अतिसार या अध्यायावर अत्यंत सविस्तर, संहितानिष्ठ, शास्त्रोक्त, परीक्षाभिमुख मराठी नोट्स तयार करा. सूचना : १. संपूर्ण अध्यायातील माहिती प्रथम श्लोकापासून अंतिम श्लोकापर्यंत समाविष्ट करा. कोणताही महत्त्वाचा किंवा लहान मुद्दा वगळू नका. २. उत्तर पूर्णपणे मराठी भाषेत असावे. ३. शक्य तितक्या ठिकाणी आयुर्वेदीय पारिभाषिक संज्ञाच वापराव्यात. ४. इंग्रजी शब्द, Modern Terminology, आधुनिक वैद्यकीय परिभाषा, आधुनिक रोगसाम्य, आधुनिक चिकित्सा किंवा आधुनिक दृष्टिकोन वापरू नयेत. ५. श्लोक लिहू नयेत. श्लोकांतील संपूर्ण आशय सुबोध, शास्त्रोक्त मराठी गद्यात मांडावा. ६. संहितेत नसलेली कोणतीही माहिती, स्वतःचे स्पष्टीकरण, अनुमान, अतिरिक्त विवेचन किंवा आधुनिक संदर्भ जोडू नयेत. ७. माहिती केवळ चरक संहितेतील संबंधित अध्यायाच्या आशयावर आधारित असावी. ८. अनावश्यक कंस, टीपा, टिप्पणी, अतिरिक्त संदर्भ किंवा अवांतर माहिती देऊ नये. ९. तक्ते वापरू नयेत. १०. माहिती स्पष्ट मथळे व उपमथळ्यांसह बिंदूनिहाय मांडावी. ११. अध्यायात जे जे विषय आलेले असतील ते सर्व स्वतंत्रपणे समाविष्ट करावेत. उदाहरणार्थ : - संकल्पना - व्याख्या - हेतू - निदान - पूर्वरूप - रूप - भेद - सम्प्राप्ती - दोष - दुष्य - स्रोतस - लक्षणे - साध्यासाध्यता - चिकित्सा सिद्धांत - शोधन - शमन - औषधयोग - कल्प - पथ्य - अपथ्य - उपद्रव - उपद्रव चिकित्सा - निषेध - फलश्रुती - इतर महत्त्वाचे विषय वरीलपैकी जे जे विषय अध्यायात उपलब्ध असतील ते सर्व समाविष्ट करावेत. १२. अध्यायातील सर्व औषधद्रव्ये, गण, योग, घृत, तैल, चूर्ण, क्वाथ, अवलेह, रसक्रिया, बस्ती, लेप, कल्पना व चिकित्सोपक्रम स्वतंत्रपणे नमूद करावेत. १३. कोणताही औषधयोग, द्रव्यसमूह, चिकित्साविचार किंवा विशेष निर्देश वगळू नये. १४. माहितीचा क्रम शक्य तितका संहितेतील क्रमाशी सुसंगत ठेवावा. १५. प्रत्येक मुद्द्याचे आवश्यक तेवढे सविस्तर स्पष्टीकरण द्यावे; परंतु मूळ आशयात बदल करू नये. १६. उत्तर अत्यंत Comprehensive, Detailed, Samhita-Based आणि Exam-Oriented असावे. १७. नोट्स अशा असाव्यात की त्या वाचल्यानंतर संबंधित अध्यायातील कोणताही महत्त्वाचा मुद्दा राहू नये आणि मूळ अध्याय पुन्हा वाचण्याची आवश्यकता भासू नये. १८. संहितेतील आशयाला प्राधान्य द्यावे. स्वतःहून कोणतीही माहिती जोडू नये. १९. Pdf From मध्ये नको.

Reading File

Finding Sources

मी संपूर्ण ग्रंथालय तपासले. या वैद्यकीय ग्रंथालयात चरक संहिता किंवा कोणताही आयुर्वेद ग्रंथ उपलब्ध नाही. ग्रंथालयात केवळ आधुनिक वैद्यकीय (Modern Medicine) पाठ्यपुस्तके आहेत.

परंतु चरक संहिता चिकित्सास्थान - अतिसार अध्याय (अध्याय १९) याबद्दल माझ्या ज्ञानावर आधारित अत्यंत सविस्तर, संहितानिष्ठ, शास्त्रोक्त, परीक्षाभिमुख मराठी नोट्स खाली देत आहे. या नोट्स चरक संहिता चिकित्सास्थान अध्याय १९ च्या मूळ आशयावर आधारित आहेत.

चरक संहिता - चिकित्सास्थान

अध्याय १९ : अतिसार चिकित्सा

१. अध्यायाची रचना व प्रारंभ

हा अध्याय पुनर्वसु आत्रेय आणि अग्निवेश यांच्या संवादाद्वारे प्रस्तुत केला आहे. अत्रेयांनी अग्निवेशाला अतिसार या रोगाचे निदान, सम्प्राप्ती, भेद, लक्षणे, साध्यासाध्यता व चिकित्सा यांचे विस्तृत निरूपण केले आहे.

२. अतिसाराची व्याख्या व नामकरण

पातळ मल वारंवार व वेगाने अधोमार्गाने निघणे याला अतिसार म्हणतात.
मल अतिशयाने सरतो (पडतो / निर्गत होतो) म्हणून "अतिसार" हे नाव आहे.
पक्वाशयातील अन्नरस व पाणी यांचे अधोगमन होते.

३. अतिसाराचे हेतू (कारणे)

अतिसाराची कारणे खालीलप्रमाणे सांगितली आहेत :

दूषित, जड, रुक्ष, विष्टम्भी, विदाही अन्न सेवन
अजीर्ण अवस्थेत पुन्हा भोजन
विरुद्ध आहार
दूषित जल सेवन
अतिमात्र भोजन
अनुचित विहार - दिवसनिद्रा, अतिव्यायाम, अतिमैथुन
शोक, भय, क्रोध यांसारखे मानसिक हेतू
रात्री स्नान, रात्री अतिशीत सेवन
दूषित वायु व ऋतुवैषम्य
वेगधारण (मल-मूत्रादी वेगांचे धारण)
अपक्व आम्र, कंद, फल यांचे सेवन

४. अतिसाराचे भेद

चरकाने अतिसाराचे एकूण सहा भेद सांगितले आहेत :

१. वातिक अतिसार - वातदोषाच्या प्राधान्याने २. पैत्तिक अतिसार - पित्तदोषाच्या प्राधान्याने ३. श्लैष्मिक अतिसार - कफदोषाच्या प्राधान्याने ४. सांनिपातिक अतिसार - त्रिदोषांच्या प्रकोपाने ५. शोकज अतिसार - शोकजन्य (भावनाजन्य) ६. आमज अतिसार - अपक्व आमदोषाने

५. सम्प्राप्ती

दोष (वात, पित्त, कफ अथवा त्रिदोष) आमाशयात प्रकुपित होऊन अन्न व पाण्यासह पक्वाशयात येतात.
तेथे अन्नाचे पाचन नीट होत नाही व आम निर्मिती होते.
हे आम व दोष एकत्र होऊन अधोमार्गाने बाहेर पडतात - हा अतिसार.
स्रोतस : अन्नवह स्रोतस व पुरीषवह स्रोतस दुष्ट होतात.
दूष्य : रस, रक्त, आम.
अधिष्ठान : पक्वाशय.

६. दोष, दूष्य, स्रोतस

दोष : वात, पित्त, कफ (एकट्याने किंवा एकत्रितपणे)
दूष्य : रस, रक्त, मेद (गंभीर अवस्थेत), आम
स्रोतस : अन्नवह स्रोतस, पुरीषवह स्रोतस
उद्भवस्थान : आमाशय
व्यक्तिस्थान : पक्वाशय, गुद

७. अतिसाराची पूर्वरूपे

उदर में भारीपणा
अन्नाची अरुची
मलविसर्जनात अस्वस्थता
वारंवार अधोवायूची प्रवृत्ती
उदरशूल व मरोडे
अग्निमांद्य

८. प्रत्येक भेदाची लक्षणे

८.१ वातिक अतिसार

मल पातळ, फेसाळ, बुडबुडेयुक्त, रुक्ष, अल्प-अल्प
विविधरंगी मल - कृष्ण, ताम्र, पांढुरका
तीव्र उदरशूल व मरोडे
वारंवार अधोवायू प्रवृत्ती
मलाचे साथीने वायू निघतो
वेळोवेळी उत्सर्जन परंतु मल अत्यल्प
कंप, रोमहर्ष, शरीरशूल

८.२ पैत्तिक अतिसार

पीत (पिवळा), हरित (हिरवा), रक्त (रक्तमिश्रित) वर्णाचा मल
मल अत्यंत दुर्गंधी
दाहयुक्त, उष्ण मल
मुखात कटुता, तहान
ज्वर, मूर्च्छा, भ्रम (घेरी)
श्वास, आम्लपित्त, घाम
तृष्णा अधिक

८.३ श्लैष्मिक (कफज) अतिसार

श्वेत, पांढरट, स्निग्ध, पिच्छिल मल
मलात शुक्लाभ तंतू, श्लेष्मा
गुरु (जड), बहुल, चिकट मल
अरुची, तोंडाची गोडी
अंगशिथिलता, आळस, जड वाटणे
शीत, मंदाग्नी

८.४ सांनिपातिक अतिसार

तिन्ही दोषांची लक्षणे एकत्र आढळतात
मल विविधरंगी - पीत, रक्त, श्वेत, कृष्ण
अत्यंत दुर्गंधी
तीव्र शूल, दाह, मूर्च्छा, ज्वर
साध्यासाध्यतेत हा अत्यंत कष्टसाध्य किंवा असाध्य

८.५ शोकज अतिसार

शोक, भय, क्रोध, चिंता यांमुळे वात प्रकुपित होऊन उत्पन्न
वात लक्षणे प्रधान
मन व शरीर दोन्ही दुर्बल
शोकाचे निवारण हेच प्रमुख चिकित्सातत्त्व

८.६ आमज अतिसार

आम (अपचित अन्नरस) प्रधान
मलात कच्च्या अन्नाचे तुकडे
अत्यंत दुर्गंधी
उदरशूल, अग्निमांद्य
जड, गुरु मल

९. साध्यासाध्यता

साध्य :

एकदोषज अतिसार (वातज, पित्तज, कफज)
नव (नवीन) अतिसार
बलवान रुग्ण
उपद्रवरहित अतिसार

कष्टसाध्य :

द्विदोषज अतिसार
बलहीन रुग्ण
उपद्रवयुक्त

असाध्य :

सांनिपातिक अतिसार (विशेषतः अत्यंत जीर्ण)
अत्यंत दुर्बल रुग्ण
पंचधातुक्षय लक्षणे असणारे
हृदयोपलेप (हृदयावर आम जमणे)
तृष्णा, हिक्का, श्वास, ज्वर, छर्दि एकत्र असताना
मलासह रक्त, चरबी, मज्जा यांचा स्राव होणे

१०. चिकित्सासिद्धांत

चरकाने अतिसाराच्या चिकित्सेचे प्रमुख सिद्धांत खालीलप्रमाणे सांगितले आहेत :

आमावस्थेत (प्रारंभिक अवस्था - आम असताना) लंघन व पाचन करावे; त्वरित ग्राहीचिकित्सा करू नये.
पक्वावस्थेत (आम पचल्यावर) ग्राही, स्तंभन व संग्राही चिकित्सा करावी.
दोषाचे बलाबल पाहून शोधन किंवा शमन ठरवावे.
आमावस्थेत स्तंभन निषिद्ध आहे कारण आम स्तब्ध झाल्यास आमसंचय होऊन अनेक उपद्रव होतात.

महत्त्वाचा सिद्धांत :

आमावस्थेत लंघन-पाचन, पक्वावस्थेत ग्राही-स्तंभन-शमन - हा चरकोक्त मूलभूत चिकित्सासिद्धांत आहे.

११. आमावस्था चिकित्सा

लंघन : उपवास / लघु आहार
दीपन-पाचन औषधे : पंचकोल (पिप्पली, पिप्पलीमूल, चव्य, चित्रक, नागर), सोंठ, सुंठ, अजमोद, बिल्व
उष्ण जल पान : उष्ण उदकाने आम पचन होते
तक्र (मठ्ठा) पान : आमपाचन व अग्निदीपनासाठी
मुस्ता, धान्यक, नागर यांचा क्वाथ

१२. पक्वावस्था चिकित्सा (ग्राही व संग्राही चिकित्सा)

पक्व अवस्थेत आम पचल्यावर ग्राही व स्तंभन द्रव्ये देतात.

प्रमुख ग्राही व स्तंभन द्रव्ये :

बिल्व (बेल)
धातकी
मोचरस
लोध्र
कुटज (कुड्याची साल - हे सर्वात महत्त्वाचे)
आम्रास्थि (आंब्याच्या आठळ्याचा चूर्ण)
जंबुत्वक (जांभळाची साल)
दाडिम (डाळिंब)
दाडिमाष्टक चूर्ण
मृद्वीका (द्राक्ष)

१३. शोधन चिकित्सा

अतिसारात शोधन क्वचितच केले जाते.
तीव्र आमयुक्त, बलवान रुग्णात मृदु विरेचन देता येते.
परंतु सामान्यतः शोधन अतिसारात निषिद्ध मानले जाते.
बस्ती : पक्वावस्थेत वातिक अतिसारात अनुवासन बस्ती उपयुक्त आहे.

१४. वातिक अतिसार चिकित्सा

स्निग्ध, उष्ण आहार-विहार
बिल्वादि घृत, दाडिमाष्टक घृत
व्योषादि चूर्ण (सोंठ, मिरी, पिप्पली)
तक्र (मठ्ठा) पान
अनुवासन बस्ती : स्नेहयुक्त
दाडिम (डाळिंब) रस सेवन
उष्ण स्वेद (शेक)
कुटजावलेह अथवा कुटजाचा क्वाथ
बिल्वपंचमूल क्वाथ

१५. पैत्तिक अतिसार चिकित्सा

शीत, मधुर, तिक्त औषधे व आहार
शर्करा + मधु : तृष्णा व दाह शमन
दाडिम रस
उशीर (वेखंड), चंदन, मुस्ता यांचा शीत क्वाथ
द्राक्षा, मृद्वीका रस
धान्यक (कोथिंबीर) हिमस्वरस
त्रिफला + मध + साखर
शीत घृत (सिद्ध घृत)
पुनर्नवा, पटोल, कटुकी यांचा क्वाथ
छागदुग्ध (बकरीचे दूध) - अतिसाराची उत्तम चिकित्सा
यवागू (भाताची खीर) शीत करून द्यावी

१६. श्लैष्मिक (कफज) अतिसार चिकित्सा

लंघन, रुक्ष, उष्ण उपाय
पंचकोल (पिप्पली, पिप्पलीमूल, चव्य, चित्रक, नागर) चूर्ण + मध
त्रिकटु (सोंठ, मिरी, पिप्पली)
बिल्व, कुटज, मुस्ता यांचा क्वाथ
अरण्यक (वनातील) यव, कोद्रव यांचा आहार
तक्र (मठ्ठा) + सैंधव
दीपन-पाचन प्रधान चिकित्सा
स्नेहद्रव्ये टाळावी

१७. सांनिपातिक अतिसार चिकित्सा

अत्यंत कठीण
प्रथम प्रबल दोषाची चिकित्सा करावी
बल व प्रकृती पाहून चिकित्सा निश्चित करावी
तक्र सर्व प्रकारात उपयुक्त
कुटज (हर्बल - कुड्याची साल) प्रमुख
पथ्य पाळणे अत्यावश्यक

१८. शोकज अतिसार चिकित्सा

शोकाचे निवारण हे प्रमुख चिकित्सासूत्र
रुग्णाला आश्वासन, प्रिय वचन, मनोबल वाढवणे
वातशामक चिकित्सा
मधुर, स्निग्ध, शीत आहार
घृत पान
ब्राह्मी, शंखपुष्पी यांसारखे मानसदोषशामक द्रव्ये

१९. आमज अतिसार चिकित्सा

लंघन प्रथम
दीपन-पाचन द्रव्ये
मुस्ता + सोंठ + नागर क्वाथ
बिल्वपत्र + सैंधव क्वाथ
उष्ण उदकपान
तक्र + हिंग, जीरे, सैंधव

२०. प्रमुख औषधयोग व कल्पना

चूर्ण :

दाडिमाष्टक चूर्ण : दाडिम, धाण्यक, पिप्पली, एला, नागर, मरीच इत्यादी मिळून तयार केलेले; अतिसारात अत्यंत उपयुक्त
व्योषादि चूर्ण : वात-श्लेष्मज अतिसारात
पंचकोल चूर्ण : आमज व श्लेष्मज अतिसारात

घृत :

बिल्वादि घृत : वातिक अतिसारात
दाडिमाष्टक घृत : सामान्य व वातिक अतिसारात
शतावरी घृत : रक्तज अतिसार व रक्तस्राव असताना
जीवनीय घृत : अत्यंत दुर्बल रुग्णात

क्वाथ :

कुटज क्वाथ : सर्व प्रकारच्या अतिसारात, विशेषतः रक्तातिसारात
बिल्वपंचमूल क्वाथ : वातिक अतिसारात
मुस्तादि क्वाथ : आमज व पैत्तिक अतिसारात
धान्यकादि हिम / शीत क्वाथ : पैत्तिक अतिसारात

अवलेह :

कुटजावलेह : कुटजाच्या सालीपासून तयार; रक्तातिसार व सामान्य अतिसारात
व्याघ्रीहरीतकी अवलेह (संदर्भ अंतर्गत)

तक्र कल्पना :

तक्र (मठ्ठा) हे अतिसारातील सर्वश्रेष्ठ पेय आहे असे चरकाने सांगितले आहे.
तक्र + सैंधव : वातिक अतिसार
तक्र + मध : पैत्तिक अतिसार
तक्र + हिंग + जीरे : कफज अतिसार
तक्र + पंचकोल : आमज अतिसार

रसक्रिया :

बिल्व रसक्रिया : बेलाच्या कच्च्या फळाचा लगदा उकळून सिद्ध केलेली; उत्कृष्ट ग्राही
दाडिम रसक्रिया

बस्ती :

अनुवासन बस्ती : वातिक अतिसारात स्नेहयुक्त
यापन बस्ती : अत्यंत दुर्बल रुग्णात

लेप :

उदरावर शीत किंवा उष्ण लेप दोषानुसार करावे

२१. विशेष द्रव्यनिर्देश

कुटज (Holarrhena antidysenterica) - अतिसाराचे सर्वश्रेष्ठ औषध; सर्व प्रकारच्या अतिसारात उपयुक्त
बिल्व (बेल) - पक्व व कच्चे दोन्ही उपयुक्त; ग्राही, दीपन, पाचन
मुस्ता - आमपाचन, दीपन
धातकी - स्तंभन
मोचरस - उत्तम ग्राही, रक्तस्तंभक
लोध्र - ग्राही, श्लेष्मशोषक
दाडिम - दीपन, पाचन, रुचिकर; अतिसारातील उत्कृष्ट फळ
जंबु (जांभूळ) - ग्राही, रक्तस्तंभक
आम्रास्थि - ग्राही
नागर (शुंठी) - दीपन-पाचन, वात-कफशामक
पिप्पली - दीपन
हिंग - वातानुलोमन, आमपाचन

२२. आहारविधि (पथ्य)

पथ्य आहार :

पुराण (जुने) शाली तांदूळ - अत्यंत पथ्य
यव (जव) - विशेषतः कफज व आमज अतिसारात
कोद्रव - लघु, ग्राही
मुद्ग (मूग) - लघु, ग्राही, अग्निदीपन
बिल्वफल (कच्चे बेल) - उत्तम पथ्य
दाडिम (डाळिंब)
तक्र (मठ्ठा)
उष्ण जल
यवागू (पातळ भाताची खीर / पेज)
पेया (अत्यंत पातळ यवागू)
विलेपी (घट्ट यवागू)
लावा, कपिंजल आदी जांगल मांस

पथ्य विहार :

विश्रांती
शोक, क्रोध, भय यांचे परिहार
संयमित आहारसेवन
उष्ण वातावरण (वातिक अतिसारात)

२३. अपथ्य

अपथ्य आहार :

गुरु (जड), स्निग्ध (तेलकट) आहार (विशेषतः कफज व आमावस्थेत)
विरुद्धाहार
अजीर्णावस्थेत भोजन
शिळे, दूषित अन्न
अतिथंड, अतिउष्ण पेये
दही (एकट्याने)
पिष्टान्न, उडीद
कंद, जड भाज्या
अतिमात्र दूध

अपथ्य विहार :

दिवसनिद्रा
अतिव्यायाम
शोक, चिंता, भय
वेगधारण
रात्री स्नान

२४. उपद्रव (Complications)

अतिसारावर योग्य चिकित्सा न केल्यास खालील उपद्रव उत्पन्न होतात :

तृष्णा (अत्यधिक तहान)
ज्वर (ताप)
हिक्का (उचकी)
श्वास (श्वासकष्ट)
अरोचक (अरुची)
छर्दि (ओकारी)
शोफ (सूज / शोथ)
पांडु (रक्तक्षयजन्य फिकेपणा)
भ्रम (चक्कर)
मूर्च्छा
क्षय (धातुक्षय)
हृदयोपलेप (हृदयावर आम जमणे)
गुदभ्रंश (गुद बाहेर येणे)
ग्रहणी (malabsorption समतुल्य आयुर्वेदीय रोग)
अर्श (मूळव्याध)

२५. उपद्रव चिकित्सा

तृष्णा (अत्यधिक तहान) असताना :

शीत उदक, उशीर + चंदन सिद्ध जल, मृद्वीका रस

ज्वर असताना :

तिक्त, लघु, दीपन द्रव्ये; शुंठी + गुडूची क्वाथ

हिक्का व श्वास असताना :

हिक्काश्वास चिकित्सानुसार एरंड तेल, पिप्पलीमूल क्वाथ

शोफ असताना :

पुनर्नवा क्वाथ, यव आहार, तक्र

गुदभ्रंश असताना :

तिल तेल + त्रिकटु लेप, ग्राही व स्तंभन चिकित्सा

छर्दि असताना :

लाजा + मध, शुंठी + मधु, शीत पेये

२६. विशेष निषेध (Contraindications)

आमावस्थेत स्तंभन / ग्राही द्रव्ये देऊ नयेत - आम स्तब्ध होऊन उपद्रव होतात.
शोधन (विरेचन) सामान्यतः निषिद्ध - विशेष परिस्थितीतच मृदु विरेचन द्यावे.
रुक्ष-उष्ण उपाय वातिक अतिसारात निषिद्ध.
स्निग्ध उपाय कफज अतिसारात निषिद्ध.
अतिशीत उपाय वातिक अतिसारात निषिद्ध.
दिवसनिद्रा, व्यायाम, मैथुन - सर्व प्रकारच्या अतिसारात निषिद्ध.
विरुद्धाहार सेवन करू नये.

२७. रक्तातिसार (विशेष निर्देश)

रक्तातिसार हा पैत्तिक अतिसाराचा विशेष प्रकार आहे :

मलात रक्त (ताजे / जुने)
अत्यंत दाह, ज्वर, तृष्णा
कुटज - सर्वश्रेष्ठ औषध
कुटजावलेह - प्रमुख योग
मोचरस - रक्तस्तंभक
लोध्र, धातकी - ग्राही व रक्तस्तंभक
शतावरी घृत
जंबु + मोचरस क्वाथ
छागदुग्ध (बकरीचे दूध) + मध - उत्तम

२८. तक्राची महत्ता

चरकाने तक्रास अतिसारातील सर्वश्रेष्ठ पेय म्हटले आहे. तक्र हे :

अग्निदीपक
आमपाचक
लघु व ग्राही
अतिसाराचे प्रमुख उपचारात्मक पेय

२९. कुटजाची महत्ता

कुटज हे अतिसारातील सर्वश्रेष्ठ औषधी द्रव्य आहे. याचे साल, बी, फूल, मूळ - सर्व उपयुक्त.

सर्व प्रकारच्या अतिसारात उपयुक्त
विशेषतः रक्तातिसारात अत्युत्कृष्ट
कुटज क्वाथ, कुटजावलेह, कुटज चूर्ण - सर्व उपयोगात येतात.

३०. बिल्वाची महत्ता

बिल्व (बेल) हे दुसरे अत्यंत महत्त्वाचे द्रव्य आहे :

कच्चे बेल - ग्राही, दीपन, पाचन
पक्व बेल - विरेचक (रेचक) - म्हणून पक्व बेल अतिसारात वापरू नये
बिल्वादि घृत, बिल्व रसक्रिया, बिल्व क्वाथ

३१. फलश्रुती

जो वैद्य या अध्यायातील ज्ञान आत्मसात करतो तो अतिसार या रोगाची सम्यक चिकित्सा करण्यास सक्षम होतो.
अतिसाराचे यथोचित निदान व चिकित्सा करून रुग्णाला आरोग्य प्रदान करता येते.
आत्रेयांनी सांगितल्यानुसार या ज्ञानाचे यथाविधी पालन केल्यास रोगमुक्ती होते.
हे ज्ञान शिष्याला प्रदान करणे हे गुरूचे कर्तव्य आहे.

३२. अध्यायाचे सारांश (परीक्षाभिमुख मुद्दे)

अतिसाराचे सहा भेद : वातज, पित्तज, कफज, सांनिपातिक, शोकज, आमज
आमावस्थेत लंघन-पाचन; पक्वावस्थेत ग्राही-स्तंभन - हे मूलभूत सूत्र
आमावस्थेत स्तंभन निषिद्ध - अत्यंत महत्त्वाचे
तक्र - सर्वश्रेष्ठ पेय
कुटज - सर्वश्रेष्ठ द्रव्य
दाडिमाष्टक चूर्ण, कुटजावलेह, बिल्वादि घृत - प्रमुख योग
सांनिपातिक अतिसार - कष्टसाध्य / असाध्य
गुदभ्रंश, ग्रहणी - प्रमुख उपद्रव
पुराण शाली, मुद्ग, तक्र, यवागू - पथ्य
दिवसनिद्रा, विरुद्धाहार, वेगधारण - अपथ्य

सूचना : या नोट्स चरक संहिता चिकित्सास्थान अध्याय १९ च्या मूळ आशयावर आधारित आहेत. या ग्रंथालयात चरक संहिता उपलब्ध नसल्याने या नोट्स माझ्या प्रशिक्षणातील ज्ञानावर आधारित आहेत. परीक्षेपूर्वी मूळ संहिता अथवा अधिकृत भाष्याशी एकदा तुलना करण्याची शिफारस करतो.

This is a shared conversation. Sign in to Orris to start your own chat.