Shalya tantra rakatmokdhan topic in Marathi
Reading File
Finding Sources
Searching the Web
Shalya tantra Raktamokshan in Marathi - रक्तमोक्षण शल्यतंत्र
Reading Web Page
https://marathivishwakosh.org/29422
Reading File
आता सविस्तर माहिती मिळाली आहे. खाली शल्यतंत्रातील रक्तमोक्षण या विषयावर संपूर्ण माहिती मराठीत दिली आहे:
🩸 रक्तमोक्षण (Raktamokshana) - शल्यतंत्र
व्याख्या
एखाद्या रोगाच्या उपचारासाठी शरीरातून त्वचेच्या मार्गाने रक्त बाहेर काढणे म्हणजे रक्तमोक्षण होय. याला रक्तविस्त्रावण किंवा शोणितविस्त्रावण असेही म्हणतात.
रक्तमोक्षणाची आवश्यकता का भासते?
वात, पित्त व कफ हे तीन दोष आवश्यक असलेल्या प्रमाणापेक्षा वाढल्यास ते शरीरातील रक्ताला त्याचे काम नीट करू देत नाहीत. अशा दूषित रक्तामुळे पुढील त्रास होतात:
- 🔴 त्वचेचे विकार - फोड येणे, खाज सुटणे
- 😮 तोंड येणे, कडू, आंबट घशाशी येणे
- 🩸 योनीवाटे अकारण रक्त जाणे
- 🦴 वातरक्त (सांधेदुखीचा एक प्रकार)
रक्तमोक्षणाचे मुख्य दोन प्रकार
१) शस्त्रकृत रक्तमोक्षण (शस्त्र वापरून)
शस्त्राचा (surgical instrument) वापर करून रक्त काढणे. याचे दोन उपप्रकार:
(i) सिरावेध
- सुईचा वापर करून रक्त काढले जाते
- जर दूषित रक्ताचा प्रभाव सर्व शरीरभर जाणवत असेल, तर त्वचेवर दिसणाऱ्या रक्तवाहिनीत सुई टोचून रक्त बाहेर काढले जाते
- ही पद्धत रक्तदान करतेवेळी अवलंबवण्याच्या प्रक्रियेप्रमाणे आहे
(ii) प्रच्छन
- दूषित रक्ताचा प्रभाव एखाद्या भागापुरता मर्यादित असेल तर प्रच्छन पद्धतीने रक्तमोक्षण केले जाते
- त्या भागावरील त्वचेवर चिरा मारून आवश्यक तेवढा रक्तस्त्राव होऊ दिला जातो
- दूषित रक्ताचा प्रभाव त्वचेखाली खूप खोलवर पसरलेला नसेल तर ही प्रक्रिया लाभदायक ठरते
- प्रभाव थोड्या खोलपर्यंत पसरलेला असेल तर शृंग (शिंग) आणि अलाबू (भोपळा) ही दोन उपकरणे वापरली जातात
२) अशस्त्रकृत रक्तमोक्षण (शस्त्राशिवाय)
शस्त्राचा वापर न करता केले जाणारे रक्तमोक्षण. यासाठी बिनविषारी जळवांचा वापर होतो.
जळवा थेरपी (Leech Therapy / जलौका अवचारण)
| वैशिष्ट्य | माहिती |
|---|---|
| जळू | ही एक रक्त शोषणारी जलचर अळी आहे |
| प्रकार | काही जळवा विषारी असतात, पण बिनविषारी जळवांचाच वापर होतो |
| पद्धत | जळू त्वचेला चावा घेऊन पकडते व त्या ठिकाणचे दूषित रक्त शोषून घेते |
| मर्यादा ओलांडल्यावर | रक्त शोषल्यावर जळू चावा सोडते, किंवा आवश्यकता असल्यास तिच्या तोंडावर काही औषधी सोडण्यात येतात |
आधुनिक शास्त्रीय दृष्टिकोन: जळवांच्या लाळेत हिरुडिन (anticoagulant), हायलुरोनिडेज (anticoagulant penetration वाढवते) आणि हिस्टामिन (vasodilatation राखते) असतात. यामुळे शस्त्रक्रियेनंतर venous congestion झालेल्या flaps/replants मध्ये जळवा थेरपी अत्यंत उपयुक्त ठरते. (Bailey and Love's Surgery)
अशस्त्रकृत रक्तमोक्षणाची उपकरणे
शृंग (Shringa - शिंग)
- आतून पोकळ, तळाशी पसरट व टोकाशी निमुळते असे विशिष्ट रचना असलेले प्राण्याचे शिंग
- त्वचेवर प्रच्छन करून त्या चिऱेवर शृंगाचा तळ दाबून धरून वरच्या टोकाने रक्त शोषल्यास खोलवरचे रक्तही बाहेर येते
- सध्या शृंग व अलाबूच्या जागी प्लॅस्टिकच्या विशिष्ट कपांचा वापर करतात - यास Cupping Therapy म्हणतात (ऋणात्मक दाबाचा उपयोग)
अलाबू (Alabu - भोपळा)
- आतून पोकळ असलेला भोपळा
- आत पेटता दिवा ठेऊन तो आतून निर्वात केला जातो व लगेच चिरा दिलेल्या भागावर तो दाबून धरला जातो
- निर्वात अवस्थेमुळे आत ऋणात्मक दाब तयार होऊन चिऱेमधून रक्त बाहेर येऊ लागते
रुग्णानुसार पद्धत निवड
रुग्णाचे वय, त्याची सहनशक्ती आणि दूषित रक्ताचे प्रभावक्षेत्र - या गोष्टींनुसार रक्तमोक्षणाची पद्धत ठरवली जाते.
रक्तमोक्षण उपयुक्त असलेले रोग
| रोग प्रकार | उदाहरणे |
|---|---|
| त्वचाविकार | कुष्ठरोग, खरूज, फोड |
| वातरक्त | सांधेदुखी (Gout) |
| विष | सर्पदंश, कीटकदंश |
| डोळे/त्वचा | नेत्ररोग, त्वचेची खाज |
| आधुनिक शस्त्रक्रिया | Venous congested flaps, digital replants, ear replants |
सारांश
आयुर्वेदातील पंचकर्मांपैकी रक्तमोक्षण हे एक महत्त्वाचे कर्म आहे. शल्यतंत्रात याचा विशेषत्वाने विचार केला आहे. सुश्रुतसंहिता हा ग्रंथ रक्तमोक्षणासाठी शस्त्रकर्माचा विचार करणारा प्रमुख आधारग्रंथ आहे. आधुनिक शस्त्रक्रिया शास्त्रातही जळवा थेरपी (Leech Therapy) आज मान्यताप्राप्त उपचार पद्धत आहे.
This is a shared conversation. Sign in to Orris to start your own chat.