+16 more

तुला मी अजून 3 फोटो पाठवतो थांब

analyse_media

ठीक आहे, अजून 3 फोटो पाठवा. सर्व फोटो आल्यावरच मी एकत्र पाहून मदत करतो.

analyse_media

Reading File

सर्व 13 फोटो मिळाले आहेत. विषय: भारतीय आरोग्य व्यवस्था, केंद्रीय, राज्य, जिल्हा व ब्लॉक स्तरावरील आरोग्य सेवा व परिचर्या संघटना.

आता सांगा, या फोटोंपासून तुम्हाला काय हवे आहे:

सोप्या मराठी नोट्स
परीक्षेसाठी प्रश्न-उत्तरे
सर्व आकृत्यांचे स्पष्टीकरण
महत्त्वाचे मुद्दे आणि MCQ
फोटोतील मजकूर टाइप करून हवा आहे

या 13 फोटोंच्या सोप्या मराठी नोट्स तयार करा

Reading File

Searching PubMed

India health system organization

Searching the Web

India Ministry of Health and Family Welfare health system primary health centre sub centre official

भारतीय आरोग्य व्यवस्था - सोप्या मराठी नोट्स

1. भारतातील आरोग्य व्यवस्थेची ओळख

भारतात आरोग्य सेवा देण्याची जबाबदारी केंद्र सरकार, राज्य सरकार आणि स्थानिक स्वराज्य संस्था यांची असते.

आरोग्य व्यवस्थेचे मुख्य तीन स्तर:

केंद्रीय स्तर
राज्य स्तर
जिल्हा, तालुका, ब्लॉक व गाव स्तर

आरोग्य हा मुख्यतः राज्य सूचीतील विषय आहे. पण सार्वजनिक आरोग्य, स्वच्छता, लोकसंख्या नियंत्रण, कुटुंब नियोजन यांसारख्या काही बाबी केंद्र व राज्य दोघेही हाताळतात.

2. घटनात्मक सूची

अ) केंद्रीय सूची

या विषयांची जबाबदारी केंद्र सरकारची असते.

उदा.

आंतरराष्ट्रीय आरोग्यविषयक संबंध
बंदरे व विमानतळावरील आरोग्य सेवा
राष्ट्रीय स्तरावरील आरोग्य संस्था
वैद्यकीय, दंतवैद्यकीय, परिचर्या व औषधशास्त्र शिक्षणाचे नियंत्रण
औषधांचे मानकीकरण
जनगणना व आरोग्यविषयक आकडेवारी
खाण व पेट्रोलियम उद्योगांतील आरोग्यविषयक नियंत्रण
संशोधनाला प्रोत्साहन

ब) राज्य सूची

या विषयांची जबाबदारी राज्य सरकारची असते.

उदा.

आरोग्य सेवा
रुग्णालये
स्थानिक प्रशासन
वित्त
गृह विभाग

क) समवर्ती सूची

या विषयांत केंद्र व राज्य सरकारची संयुक्त जबाबदारी असते.

उदा.

सार्वजनिक आरोग्य
स्वच्छता
अन्नातील भेसळ प्रतिबंध
औषधे व विषारी पदार्थांवरील नियंत्रण
जन्म-मृत्यू नोंदणी व जीवनविषयक आकडेवारी
कामगार कल्याण
सामाजिक व आर्थिक नियोजन
लोकसंख्या नियंत्रण व कुटुंब नियोजन

3. केंद्रीय स्तरावरील आरोग्य संघटना

अ) आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय

केंद्रातील आरोग्य व्यवस्थेचे प्रमुख मंत्रालय म्हणजे आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय.

रचना

केंद्रीय आरोग्यमंत्री
राज्यमंत्री
उपआरोग्यमंत्री
आरोग्य सचिव
कुटुंब कल्याण सचिव
इतर अधिकारी व कर्मचारी

मंत्रालयाची कामे

राष्ट्रीय आरोग्य धोरण तयार करणे.
आरोग्य कार्यक्रमांचे नियोजन करणे.
राज्यांना आर्थिक व तांत्रिक मदत देणे.
राष्ट्रीय आरोग्य कार्यक्रमांचे मूल्यमापन करणे.
केंद्र व राज्यांमध्ये समन्वय ठेवणे.
आरोग्यविषयक कायदे व नियम तयार करणे.
औषधांचे मानकीकरण व नियंत्रण करणे.
आरोग्य शिक्षण, प्रशिक्षण व संशोधनाला प्रोत्साहन देणे.

ब) आरोग्य सेवा महासंचालनालय

Directorate General of Health Services - DGHS

हे केंद्रीय आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालयाच्या अधिपत्याखाली कार्य करते.

रचना

आरोग्य सेवा महासंचालक - Director General of Health Services
अतिरिक्त संचालक
उपसंचालक
वैद्यकीय सेवा विभाग
सार्वजनिक आरोग्य विभाग
सर्वसाधारण प्रशासन विभाग

DGHS ची कामे

देशातील आरोग्य कार्यक्रमांचे नियोजन करणे.
आरोग्य कार्यक्रमांचे सर्वेक्षण व मूल्यमापन करणे.
सरकारला तांत्रिक सल्ला देणे.
आंतरराष्ट्रीय आरोग्यविषयक कामे करणे.
औषधांवर नियंत्रण ठेवणे.
औषधांचे प्रमाणीकरण करणे.
वैद्यकीय शिक्षण, प्रशिक्षण व संशोधनाला मदत करणे.
राष्ट्रीय आरोग्य कार्यक्रमांना मार्गदर्शन करणे.
केंद्रीय आरोग्य शिक्षण ब्युरोचे कार्य करणे.

क) केंद्रीय आरोग्य परिषद

Central Council of Health

केंद्र व राज्यांमध्ये आरोग्यविषयक समन्वय ठेवण्यासाठी केंद्रीय आरोग्य परिषद कार्य करते.

मुख्य उद्देश

केंद्र व राज्य सरकारांमध्ये आरोग्य धोरणांबाबत समन्वय ठेवणे.
संयुक्त आरोग्य कार्यक्रमांना प्रोत्साहन देणे.

प्रमुख कामे

वैद्यकीय व आरोग्यविषयक कायद्यांबाबत सूचना देणे.
राष्ट्रीय आरोग्य विकासासाठी नियोजन करणे.
राज्यांना आरोग्य सेवांसाठी अनुदान देण्याची शिफारस करणे.
अनुदानाचा योग्य वापर होत आहे का हे पाहणे.
वैद्यकीय सेवा, शिक्षण, आहार आणि पर्यावरण यांबाबत धोरण तयार करणे.
केंद्र व राज्यांच्या आरोग्य प्रशासनात सुधारणा घडवून आणणे.

ड) केंद्रीय स्तरावरील परिचर्या संघटना

केंद्रीय स्तरावर परिचर्या सेवा आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालयाशी संबंधित असतात.

प्रमुख पदे

नर्सिंग अॅडव्हायझर - Nursing Adviser
डेप्युटी डायरेक्टर नर्सिंग
असिस्टंट डायरेक्टर नर्सिंग
जनरल नर्सिंग ऑफिसर

कामे

परिचर्या शिक्षणाचे नियोजन.
नर्सेसचे प्रशिक्षण.
परिचर्या सेवांचे मार्गदर्शन.
परिचर्या सेवा व शिक्षणात सुधारणा.
राष्ट्रीय स्तरावर नर्सिंगविषयक तांत्रिक सल्ला देणे.

4. राज्य स्तरावरील आरोग्य संघटना

राज्यातील सर्व आरोग्य सेवा पुरविण्याची अंतिम जबाबदारी राज्य सरकारची असते.

अ) राज्य आरोग्य मंत्रालय

रचना

आरोग्यमंत्री
उपआरोग्यमंत्री
आरोग्य सचिव
विशेष सचिव
उपसचिव
राज्य आरोग्य संचालक

राज्य आरोग्य मंत्रालयाची कामे

राज्यातील आरोग्य कार्यक्रमांचे नियोजन करणे.
आरोग्य सेवांसाठी आवश्यक कर्मचारी व साधने उपलब्ध करणे.
आरोग्य कार्यक्रमांचे मूल्यमापन करणे.
राज्यातील आरोग्य धोरण राबविणे.
केंद्र सरकारच्या आरोग्य योजनांची अंमलबजावणी करणे.

ब) राज्य आरोग्य संचालनालय

State Health Directorate

राज्याची आरोग्य सेवा, तांत्रिक सेवा, आरोग्य धोरणांची अंमलबजावणी आणि कार्यक्रमांचे मूल्यमापन करण्याची जबाबदारी संचालनालयाची असते.

रचना

संचालक
अतिरिक्त संचालक
सहसंचालक
उपसंचालक
विविध विभागांचे अधिकारी

विभाग

सार्वजनिक आरोग्य
कुटुंब कल्याण
माता व बाल आरोग्य
मलेरिया
कुष्ठरोग
आरोग्य शिक्षण
वैद्यकीय शिक्षण
परिचर्या
ग्रामीण आरोग्य सेवा

राज्य आरोग्य संचालनालयाची कामे

राज्यस्तरीय आरोग्य सेवांचे नियोजन.
राष्ट्रीय आरोग्य कार्यक्रमांची अंमलबजावणी व मूल्यमापन.
राज्यातील सर्व भागांना आरोग्य सेवा पुरविणे.
अन्नभेसळ नियंत्रण करणे.
पाणी व अन्न स्वच्छतेवर नियंत्रण ठेवणे.
कुटुंब कल्याण व प्रजनन बाल आरोग्य कार्यक्रम राबविणे.
जन्म-मृत्यू आणि इतर जीवनविषयक आकडेवारी गोळा करणे.
वैद्यकीय व आरोग्य शिक्षणात सुधारणा करणे.
नर्सिंग व इतर आरोग्य कर्मचाऱ्यांचे प्रशिक्षण करणे.
ग्रामीण व शहरी आरोग्य सेवेवर नियंत्रण ठेवणे.
केंद्र सरकारला अभिप्राय देणे.
केंद्रीय मार्गदर्शक सूचनांचे पालन करणे.

5. जिल्हा व ब्लॉक स्तरावरील आरोग्य संघटना

अ) जिल्हा पातळी

जिल्ह्यात ग्रामीण व शहरी भागातील आरोग्य सेवा सांभाळण्याची जबाबदारी मुख्यतः खालील अधिकाऱ्यांकडे असते:

जिल्हा आरोग्य अधिकारी - DHO
जिल्हा शल्यचिकित्सक - Civil Surgeon
जिल्हा वैद्यकीय अधिकारी - DMO
जिल्हा सार्वजनिक आरोग्य परिचारिका - DPHN
अतिरिक्त जिल्हा आरोग्य अधिकारी - ADHO
विविध कार्यक्रमांचे अधिकारी

जिल्हा आरोग्य अधिकाऱ्याची कामे

जिल्ह्यातील प्राथमिक आरोग्य सेवा नियंत्रित करणे.
आरोग्य कार्यक्रमांची अंमलबजावणी करणे.
लसीकरण, माता-बाल आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण कार्यक्रम पाहणे.
साथीच्या रोगांवर नियंत्रण ठेवणे.
आरोग्य कर्मचाऱ्यांचे पर्यवेक्षण करणे.
जन्म-मृत्यू आकडेवारी गोळा करणे.
जिल्ह्यातील आरोग्य केंद्रांना मार्गदर्शन करणे.

ब) जिल्हा रुग्णालय

जिल्हा रुग्णालयात विशेष उपचार व संदर्भ सेवा दिली जाते.

प्रमुख अधिकारी

जिल्हा शल्यचिकित्सक
वैद्यकीय अधीक्षक
निवासी वैद्यकीय अधिकारी
प्रमुख वैद्यकीय अधिकारी
मॅट्रन
स्टाफ नर्स
इतर आरोग्य कर्मचारी

कामे

गंभीर रुग्णांवर उपचार
शस्त्रक्रिया
प्रसूती सेवा
तज्ज्ञ सेवा
उपजिल्हा व प्राथमिक आरोग्य केंद्रातून आलेल्या रुग्णांना संदर्भ सेवा

क) उपजिल्हा किंवा तालुका रुग्णालय

उपजिल्हा अथवा तालुका रुग्णालयात काही विशेष तज्ज्ञ सेवा उपलब्ध असतात.

उदा.

शल्यचिकित्सा
स्त्रीरोग व प्रसूतीशास्त्र
बालरोग
औषधोपचार सेवा

हे रुग्णालय प्राथमिक आरोग्य केंद्र व जिल्हा रुग्णालय यांच्यातील महत्त्वाचा दुवा आहे.

6. ग्रामीण आरोग्य सेवा रचना

आरोग्य सेवांची शृंखला अशी लक्षात ठेवा:

राष्ट्रीय स्तर → राज्य स्तर → जिल्हा रुग्णालय → उपजिल्हा/तालुका रुग्णालय → सामुदायिक आरोग्य केंद्र → प्राथमिक आरोग्य केंद्र → उपकेंद्र → गाव

अ) सामुदायिक आरोग्य केंद्र

Community Health Centre - CHC

सामुदायिक आरोग्य केंद्र हे प्राथमिक आरोग्य केंद्रांपेक्षा मोठे केंद्र असते.

सेवा

तज्ज्ञ वैद्यकीय सेवा
शल्यचिकित्सा
स्त्रीरोग व प्रसूती सेवा
बालरोग सेवा
औषधोपचार सेवा
संदर्भ सेवा

हे आसपासच्या प्राथमिक आरोग्य केंद्रांना मार्गदर्शन व संदर्भ सेवा देते.

ब) प्राथमिक आरोग्य केंद्र

Primary Health Centre - PHC

प्राथमिक आरोग्य केंद्र हे ग्रामीण लोकांसाठी प्राथमिक स्तरावरील आरोग्य केंद्र आहे.

मुख्य कर्मचारी

वैद्यकीय अधिकारी
परिचारिका
आरोग्य कर्मचारी
औषधनिर्माता
प्रयोगशाळा तंत्रज्ञ
इतर कर्मचारी

PHC ची कामे

सामान्य आजारांवर उपचार करणे.
माता व बाल आरोग्य सेवा देणे.
प्रसूतीपूर्व व प्रसूतीनंतरची सेवा देणे.
लसीकरण करणे.
कुटुंब नियोजन सेवा देणे.
पाणी, स्वच्छता व आरोग्य शिक्षण देणे.
रोगांचे निदान व उपचार करणे.
गंभीर रुग्णांना CHC किंवा जिल्हा रुग्णालयात पाठवणे.
उपकेंद्रांवर देखरेख ठेवणे.

क) उपकेंद्र

Sub-centre

उपकेंद्र हे आरोग्य व्यवस्था आणि गाव यांच्यातील सर्वात जवळचे संपर्क केंद्र आहे.

मुख्य कर्मचारी

पुरुष बहुउद्देशीय आरोग्य कर्मचारी - MPW Male
महिला आरोग्य कर्मचारी किंवा सहाय्यक परिचारिका प्रसविका - ANM
आशा कार्यकर्ती - ASHA
इतर स्थानिक आरोग्य स्वयंसेवक

उपकेंद्राची कामे

गर्भवती मातांची तपासणी.
माता व बाल आरोग्य सेवा.
लसीकरण.
कुटुंब नियोजनाचा सल्ला.
आरोग्य शिक्षण.
घरभेटी.
साथीच्या रोगांची माहिती व प्रतिबंध.
स्वच्छता व सुरक्षित पाणी याबाबत मार्गदर्शन.
नवजात बालक व बालकांची काळजी.

अधिकृत मार्गदर्शकांनुसार उपकेंद्र हे समुदाय व प्राथमिक आरोग्य व्यवस्थेमधील सर्वात परिघीय, म्हणजे पहिल्या संपर्काचे केंद्र मानले जाते. केंद्रीय उपकेंद्र मार्गदर्शक तत्त्वे

ड) गाव पातळी

गावातील आरोग्य कर्मचारी

आशा कार्यकर्ती - ASHA
ANM
पुरुष आरोग्य कर्मचारी
प्रशिक्षित दाई
ग्राम आरोग्य मार्गदर्शक
अंगणवाडी सेविका
ग्रामपंचायत व स्थानिक स्वयंसेवक

आशा कार्यकर्तीची कामे

गर्भवती स्त्रियांची नोंद करणे.
प्रसूतीसाठी संस्थात्मक सेवा घेण्यास प्रोत्साहन देणे.
लसीकरणाबाबत माहिती देणे.
नवजात व बालकांची काळजी घेणे.
कुटुंब नियोजनाची माहिती देणे.
स्वच्छता व पोषणाबाबत आरोग्य शिक्षण देणे.
गरजेनुसार रुग्णाला आरोग्य केंद्रात पाठवणे.

7. राज्य व जिल्हास्तरीय परिचर्या सेवा संघटना

राज्य स्तर

नर्सिंग संचालक/उपसंचालक
नर्सिंग सुपरिटेंडंट
नर्सिंग शिक्षण विभाग
राज्य आरोग्य संचालनालयाच्या अंतर्गत परिचर्या सेवा

जिल्हा स्तर

जिल्हा सार्वजनिक आरोग्य परिचारिका - DPHN
नर्सिंग सुपरिटेंडंट
मॅट्रन
स्टाफ नर्स
PHN
ANM
LHV

परिचर्या अधिकाऱ्यांची कामे

परिचर्या सेवांचे नियोजन.
नर्सिंग कर्मचाऱ्यांवर पर्यवेक्षण.
नर्सिंग सेवांचा दर्जा राखणे.
प्रशिक्षण व मार्गदर्शन करणे.
रुग्णालयातील नर्सिंग विभागाचे व्यवस्थापन.
ग्रामीण व शहरी भागातील नर्सिंग सेवांवर देखरेख ठेवणे.

8. लक्षात ठेवण्यासाठी अतिशय सोपी साखळी

केंद्र → राज्य → जिल्हा → तालुका → CHC → PHC → उपकेंद्र → गाव

किंवा:

आरोग्य मंत्रालय → राज्य आरोग्य संचालनालय → जिल्हा आरोग्य अधिकारी → प्राथमिक आरोग्य केंद्र → ANM/ASHA → जनता

9. परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

आरोग्य व्यवस्थेचे तीन स्तर: केंद्र, राज्य, स्थानिक.
केंद्रातील प्रमुख मंत्रालय: आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय.
केंद्रीय तांत्रिक संस्था: DGHS.
राज्यस्तरावरील प्रमुख तांत्रिक संस्था: राज्य आरोग्य संचालनालय.
जिल्हा स्तरावरील प्रमुख अधिकारी: DHO आणि Civil Surgeon.
ग्रामीण प्राथमिक आरोग्य व्यवस्थेतील केंद्र: PHC.
गावाशी सर्वात जवळचे आरोग्य केंद्र: उपकेंद्र.
उपकेंद्रातील प्रमुख महिला आरोग्य कर्मचारी: ANM.
गावातील महत्त्वाची आरोग्य कार्यकर्ती: ASHA.
गंभीर रुग्णांसाठी संदर्भ सेवा: CHC, उपजिल्हा रुग्णालय आणि जिल्हा रुग्णालय.

टीप: फोटोंमधील काही पदनामे, मनुष्यबळाचे प्रमाण आणि सेवांची रचना जुनी पाठ्यपुस्तकाधारित आहे. सध्याच्या व्यवस्थेत उपकेंद्रे आणि PHC यांचे आरोग्य व कल्याण केंद्रांमध्ये रूपांतर करून सर्वसमावेशक प्राथमिक आरोग्य सेवा देण्यावर भर आहे. आरोग्य व कल्याण केंद्रांची माहिती

This is a shared conversation. Sign in to Orris to start your own chat.